Με αφορμή την «φιλοξενία» στην χώρα μας του εμβληματικού έργου του Ευγένιου Ντελακρουά » Η Ελλάδα πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου» στο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσολογγίου για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την ΕΞΟΔΟ θα προσπαθήσω να σας παρουσιάσω τον πίνακα από την δική μου ματιά αφού πρώτα σας παρουσιάσω τον δημιουργό του.
Ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΝΤΕΛΑΚΡΟΥΑ ΚΑΙ…
« Η ΕΛΛΑΔΑ ΠΑΝΩ ΣΤΑ ΕΡΕΙΠΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ»
Αναφορά στον Γαλλο Ρομαντικό Ζωγράφο με κριτική ανάλυση στο συγκεκριμένο έργο του.
Ευγένιος Ντελακρουά
Ο Φερδινάνδος Βίκτωρ Ευγένιος Ντελακρουά γεννήθηκε στις 26 Απριλίου 1798 στον Άγιο Μαυρίκιο της Γαλλίας . Ο πατέρας του υπήρξε μέλος της πιο βίαιης φατρίας κατά την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης και μετέπειτα υπουργός εξωτερικών του Διευθυντηρίου .
Το 1816 ο Ντελακρουά έγινε δεκτός ως μαθητευόμενος στο εργαστήρι του ΓΚΕΡΕΝ μαθητή του Νταβίντ ενώ είναι περίεργο το πως δεν επεδίωξε να γίνει μαθητής είτε του Ζερικώ είτε του ΓΚΡΟ των οποίων υπήρξε θαυμαστής.
Τα πρώτα χρόνια στο εργαστήριο του Γκερέν ασχολήθηκε κυρίως με λιθογραφίες και καρικατούρες επίσης με αντιγραφές από έργα των Ραφαήλ , Ρούμπενς και Βερονέζε .
Ο θαυμασμός του για τους μεγάλους δασκάλους της Αναγέννησης επέδρασε στο έργο του αν και ήταν εμφανές το καθαρά προσωπικό του στυλ.
Υπήρξε ο κυριότερος εκπρόσωπος του ρομαντισμού της Γαλλικής σχολής . Ας μην ξεχνάμε ότι ο Ντελακρουά έζησε την εποχή που κυριαρχούσε στη Γαλλία η ακαδημαϊκή τέχνη .Κυριότερος αντίπαλός του υπήρξε ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της ακαδημαϊκής Γαλλικής ζωγραφικής ΕΝΓΚΡ.
Για τον Ντελακρουά αλλά και για όλους τους ρομαντικούς Ελευθερία είναι η εθνική ανεξαρτησία. Ηταν ένα πνεύμα δυνατό και πρωτότυπο, ένα φαινόμενο πληθωρικού καλλιτέχνη, αισθανόταν έντονα την ανάγκη να εκφραστεί και με τον γραπτό λόγο, και παράλληλα να προσφέρει στους νέους ζωγράφους την μακρόχρονη πείρα του με ένα λεξικό των Καλών Τεχνών .
Πέθανε στις 13 Αυγούστου του 1863 αφήνοντας σπουδαίο έργο το οποίο τον κατέταξε στους «ΑΘΑΝΑΤΟΥΣ». Οι πίνακες του βρίσκονται σήμερα στα μεγαλύτερα μουσεία της Ευρώπης και της Αμερικής αλλά και σε διάφορες ιδιωτικές συλλογές όπως αυτό το έργο το οποίο θα αναλύσουμε σήμερα …
«Η ΕΛΛΑΔΑ ΠΑΝΩ ΣΤΑ ΕΡΕΙΠΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ «
Το έργο ανήκει στο Μουσείο του Μπορντώ στην Γαλλία
Είναι ελαιογραφία σε καμβά 208 Χ147 εκ. και δημιουργήθηκε το 1826 εμπνευσμένο από την τριτη έξοδο του Μεσολογγίου.
Αν και η επιθυμία ν αναγνώσεις ένα έργο , όχι ως ένας απλός επισκέπτης μιας έκθεσης αλλά σαν κάποιος που οι γνώσεις και η παιδεία που έχεις λάβει σου επιτρέπουν μία έστω μικρή σχέση με το αντικείμενο, σε κάνει να ζεις την ψευδαίσθηση ότι διεισδύεις περισσότερο σ αυτό . Όμως η αλήθεια απέχει πολύ από την πραγματικότητα διότι η εκπαίδευση δεν μπορεί να σου μάθει τα πάντα . Σημαντικό μερίδιο στην ολοκληρωμένη γνώση έχουν η εμπειρία η ενσυναίσθηση και η φαντασία που σου επιτρέπουν να κατανοήσεις τα κίνητρα του καλλιτέχνη ,τον τρόπο αναπαράστασης των αντικειμένων τα οποία σε εισάγουν στην αιτία αναπαράστασής τους. Γι αυτό όσο μοναδικές και απρόσμενες και αν είναι οι παραστάσεις που βλέπουμε, δεν μας ξαφνιάζουν ποτέ εντελώς αφού υπάρχουν μέσα μας προγενέστερες εντυπώσεις από αντίστοιχες εικόνες που έχουμε δει κάπου αλλού.
Ο Ντελακρουά εμπνευσμένος από τον αγώνα των Ελλήνων για Ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία με κορύφωμα την πολιορκία του Μεσολογγίου πραγματοποιεί το έργο «Η Ελλάδα πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου» που μαζί με την «Σφαγή της Χίου» έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ευαισθητοποίηση της Γαλλικής κοινής γνώμης για τον επαναστατικό αγώνα των Ελλήνων.
Σε αντίθεση με το έργο του «η Ελευθερία οδηγεί το Λαό» που αναφέρεται στον θρίαμβο της Γαλλικής επανάστασης, το έργο «Η Ελλάδα πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου» είναι η αναφορά στην συντριβή ενός έθνους …
Στο κέντρο του πίνακα μία γυναικεία φιγούρα ντυμένη στα λευκά υψώνεται ηρωικά πάνω από το χάος ενώ είναι συγχρόνως όρθια και γονατιστή ,με λυγισμένο το ένα της πόδι πάνω στις πέτρες και με απλωμένα τα βουτηγμένα στο αίμα χέρια προς τα ερείπια να κοιτάζει μπροστά με απελπισία . Στο βάθος επάνω δεξιά σε τρίτο πλάνο μία αντρική φιγούρα με στολή τούρκου πολεμιστή. Επίπεδος και σχεδόν άυλος έτσι όπως παρουσιάζεται προφίλ κρατά τον ιστό της σημαίας και τον μπήγει στην ερειπωμένη γη κοιτάζοντας μακριά αντίθετα προς την σκηνή, ενώ στο αριστερό μέρος βλέπουμε ερείπια οχύρωματων με φόντο έναν βαθυγάλανο ουρανό .
Μπροστά της σε πρώτο πλάνο και στο κάτω μέρος δεξιά ξεπροβάλλει κάτω από τις πέτρες και τα χαλάσματα το χέρι ενός νεκρού αγωνιστή . Το κομματιασμένο χέρι και οι αιματοβαμμένες πέτρες με τη νεκρική τους ακινησία υποδηλώνουν την ιδέα του θανάτου . Ο περιορισμός της δράσης και των προσώπων σε αυτόν τον πίνακα έρχεται σε αντίθεση με τον άλλο πίνακα της ίδιας σειράς με θέμα τον αγώνα των Ελλήνων και το πνεύμα φιλελληνισμού του Ντελακρουά την «Σφαγή της Χίου» με τα πολυάριθμα πρόσωπα, όπου η δράση μας δείχνει να εξελίσσονται πολλά επεισόδια συγχρόνως. Εδώ το έργο αποκτά τη δική του σημασία, η σκηνή του πολέμου δεν παρουσιάζεται σαν ζωντανή δράση αλλά σαν παρελθόν, άμεσο παρελθόν όμως αν κρίνουμε από το φρέσκο αποτυπωμένο αίμα στις πέτρες. Ο υπερτονισμός του άψυχου υλικού ,πέτρες, χαλάσματα, ερείπια οχυρωμάτων και ο μουντός ουρανός, ενισχύουν την εικόνα της ερήμωσης μετά από την δράση . Οι δύο φιγούρες συμπυκνώνουν την ιδέα του «εχθρού» και του «αγωνιζόμενου», η διαφορά τους όμως δεν είναι μόνο πολεμική η πολιτισμική αλλά και ζωγραφική. Οι δύο φιγούρες αντιπαρατίθενται η μία στην άλλη μέσα από μία σειρά αντιθέτων: άσπρου-μαύρου, ημεροσύνης- αγριότητας ,αισθησιακότητας- φυσικής Ρώμης, φωτός- σκότους, καλού-κακού, πολιτισμένου- άγριου. Μέσα από αυτή την αντιπαράθεση του ήρωα εν δράσει και ενός άλλου που αγωνιά, μήπως θα έπρεπε να δούμε την Ελλάδα αλληγορικά μεταμορφωμένη σε γυναίκα και τον βάρβαρο ως κατακτητή?
Η αίσθηση της εξωτικής Ανατολής που εντοπίζουμε στα ενδύματα του κατακτητή μας δίνει τη δυνατότητα για μια ελευθερία και μάλιστα χρωματική. Χάρη στο χρώμα που χρησιμοποιήθηκε εδώ ως εκφραστικό μέσο γεμάτο δύναμη κι ελευθερία, η αίσθηση του τρομερού, το στοιχείο της φρίκης ,της απελπισίας είναι πλαστικά αποδοσμένα με τον πιο εύγλωττο τρόπο . Οι έντονες χρωματικές αντιθέσεις του πίνακα με την γειτνίαση του βαθιού μπλε του ρούχου της γυναίκας με αυτό του ουρανού, με την φωτεινότητα του λευκού ρούχου σε πρώτο πλάνο και την σκοτεινιά στο πίσω πλάνο, επίσης με τις φωτεινές πέτρες και τον σκούρο ουρανό δίνουν στο έργο μία υπόσταση ποιητική πέρα από την ζωγραφική .
Η αλληγορική εμφάνιση της Ελλάδας σαν μία νεαρή αισθησιακή γυναίκα είναι μία επιλογή ενδεικτική για τις προθέσεις του καλλιτέχνη που την εμφανίζει ως αμφίσημη φιγούρα : νικημένη αλλά όρθια , συμμετέχοντας στο θάνατο αλλά και ζωντανή .
Η φιγούρα της Ελλάδας ενώ δείχνει να έχει πλήρη επίγνωση της κατάστασης παράλληλα επιβάλλεται στον χώρο με την δυναμική της παρουσία .
Η γυναικεία φιγούρα συμπυκνώνει την εικόνα που ο ρομαντικός της εποχής έχει φτιάξει για την Ελλάδα που αγωνίζεται .
Η αλληγορία της Ελλάδας πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου είναι επίσης ένας φόρος τιμής εκ μέρους του καλλιτέχνη στον αγαπημένο του φίλο λόρδο Βύρωνα τον Άγγλο ποιητή φιλέλληνα που βρήκε τραγικό θάνατο στις 9 Απριλίου του 1824 κατά την διάρκεια της δεύτερης πολιορκίας του Μεσολογγίου .
Είναι ένα αριστούργημα βάθους που στην κυριολεξία δεν υπάρχουν σκιές αλλά αντανακλάσεις που κάνουν τα όρια των σκιών πολύ δυνατά . Η ζωγραφική του Ντελακρουά προκύπτει φυσικά από την καλή διάταξη των ουσιαστικών μερών.
Στο έργο αυτό φαίνεται να προσχεδίασε τον πίνακα σαν να ήταν το θέμα σε καιρό συννεφιασμένο, χωρίς ήλιο χωρίς σκληρές σκιές . ..
Το έργο του Ντελακρουά περιλαμβάνει την ιδέα του χρώματος σαν μία απαραίτητη βάση εξίσου με το κιαροσκούρο ,την αναλογία και την προοπτική. Η προοπτική προσδιορίζει το περίγραμμα, το κιαροσκούρο δίνει τον όγκο με την διευθέτηση των σκιερών και φωτεινών κομματιών. Ενώ σε σχέση με το φόντο το χρώμα δίνει την εντύπωση της ζωής ! Συνδυάζοντας τα στοιχεία αυτά ο Ντελακρουά κάνει να ξεπηδήσουν από αυτά ως αρετές, αντανακλάσεις μιας άγνωστης μεγαλοσύνης. Σε έναν θυελλώδη ουρανό με μαύρα σύννεφα που διακόπτονται από πινελιές φωτός, τα «σπασμένα» του χρώματα και η ελεύθερη πινελιά του άσκησαν αποφασιστικής σημασίας επίδραση σε πολλούς μεταγενέστερους ρεαλιστές και ιμπρεσιονιστές ζωγράφους .
Η σύνθεση είναι έτσι σχεδιασμένη ώστε να εντείνει το δραματικό του γεγονότος. Συνδέοντας την γαλλική ζωγραφική με την ποίηση και την επανάσταση, ο Μπωντλαίρ στα «αισθητικά του δοκίμια» συγκρίνοντας τον Ντελακρουά με τον Βίκτωρα Ουγκώ παρουσιάζεται τολμηρός και εύστοχος κάνοντας τον διαχωρισμό προς όφελος του μεγάλου Ζωγράφου και φαίνεται απολύτως συνεπής με τον ορισμό του ρομαντισμού που έχει δώσει ο ίδιος .Για τον ρομαντικό ποιητή ο ρομαντισμός έχει εσωτερικότητα ,χρώμα, ανύψωση προς το άπειρο, πνευματικότητα. Και τονίζει χαρακτηριστικά, ο ρομαντισμός και το χρώμα με οδηγούν κατευθείαν στον Ευγένιο Ντελακρουά γιατί η πλειοψηφία του κοινού τον έχει από καιρό ανακηρύξει αρχηγό της μοντέρνας εποχής. Στην άτυχη εποχή της επανάστασης παρομοίαζαν συχνά τον ντελακρουά με τον Ουγκώ λόγω της ανάγκης να βρεθούν πάση θυσία ομοειδή και ανάλογα σε τέχνες διαφορετικές .
Είχαμε τον ρομαντικό ποιητή χρειαζόμασταν και τον ρομαντικό ζωγράφο.
Τα έργα του Ντελακρουά είναι ποιήματα μεγάλα που έχουν συλληφθεί με απλότητα και εκτελεστεί με την αυθάδεια που χαρακτηρίζει τη μεγαλοφυΐα . Ο Ντελακρουά σεβόμενος τα ιδανικά του, είναι συχνά και εν αγνοία του ένας ποιητής στην ζωγραφική ,ενώ ο Ουγκώ πολύ υλικός, πολύ συγκρατημένος στην εξωτερική όψη των πραγμάτων, έγινε ένας ζωγράφος στην ποίηση.
Ο Ντελακρουά με γνώμονα ότι ένας πίνακας πρέπει να δείχνει τις εσωτερικές σκέψεις του καλλιτέχνη ,θεωρεί ότι πρέπει το χέρι του να συναντά τα λιγότερα δυνατά εμπόδια κάνοντας πράξη την σκέψη του ζωγράφου αλλιώς το ιδεώδες κάνει φτερά .
Ο Μπωντλαίρ θεωρεί τον Ντελακρουά διανοούμενο ζωγράφο αφού το χέρι του υπηρετεί την διάνοια . Παρακολουθώντας την σειρά των έργων του, θα έλεγε κανείς ότι παρίσταται στην τελετουργία κάποιου οδυνηρού μαρτυρίου δεν είναι μόνον ο πόνος που ξέρει τόσο καλά να εκφράζει αλλά κυρίως -τεράστιο μυστήριο της ζωγραφικής του- ο ηθικός πόνος ! Το φυσικό, ζωντανό, τρομερό και μελαγχολικό δράμα που συχνά εκφράζεται με το χρώμα και πάντα με το πνεύμα.
Σε ότι αφορά τα μεγαλόπρεπα πνεύματα ο Ντελακρουά δεν έχει αντιπάλους παρά μόνον εκτός της τέχνης του .κληρονόμος της μεγάλης παράδοσης και άξιος συνεχιστής των παλιών δασκάλων γνωρίζει καλύτερα από εκείνους να χειρίζεται τον πόνο το πάθος και το πνεύμα, ενώ ο λόγος του είναι ένα θαυμαστό μείγμα φιλοσοφικής στερεότητας, πνευματώδους ελαφράδας και φλογερού ενθουσιασμού.
Τέλος παροτρύνω όλες τις Ελληνίδες και όλους τους Έλληνες φιλότεχνους και μη, να μη χάσουν αυτή την μοναδική ευκαιρία να δουν και να θαυμάσουν από κοντά αυτό το μοναδικό έργο που όπως είπε ο εξαιρετικός Νίκος Αλιάγας κατά την παρουσίασή του «Το Μεσολόγγι είναι ο λόγος ύπαρξης του Πίνακα».
Κωνσταντίνα Φαρμάκη
Ιστορικός και Κριτικός Τέχνης
Σχολιάστε